Vijf misverstanden over de Islam

Met 1,2 miljard gelovigen is de islam na het christendom de meest beleden godsdienst. Toch weten de meeste niet-islamieten weinig over deze wereldreligie. Onwetendheid kan leiden tot vooroordelen en die vooroordelen worden door de aanslagen in de VS alleen maar verder gevoed. Hoewel bewijzen vooralsnog ontbreken, worden de daders toch vooral gezocht in moslimfundamentalistische kringen. Wij legden prof. Fred Leemhuis, universitair hoofddocent Arabische talen en islam in Groningen, vijf veelgehoorde opvattingen dan wel misvattingen over de islam voor.







Stelling 1: De islam is een agressieve godsdienst
Leemhuis: "Nee, dat is veel te kort door de bocht. Dan is de stelling dat het christendom een agressieve religie is net zo goed te verdedigen. Ook binnen de islam vormen lieden die met geweld hun gelijk willen halen een kleine minderheid. Niet de islam, maar totalitaire regimes zijn een bedreiging voor de wereldvrede. Dat je die ook vaak in de islamitische wereld aantreft, is een andere zaak. De term jihad leidt in deze kwestie tot veel misverstanden. Jihad betekent 'strijden voor de goede zaak'. De overgrote meerderheid van de moslims vertaalt dat als een defensieve oorlog, die alleen gevoerd mag worden bij een aanval."

"Jihad heeft overigens lang niet altijd betrekking op gewapende strijd. Zo heb je onlangs in Caïro om de smerigheid in de stad tegen te gaan een jihad tegen het vuil gehad. Natuurlijk is het zo dat ook fundamentalisten hun terreurdaden plaatsen in het kader van een jihad, maar dat is omdat zij een motivering nodig hebben voor hun handelen."

"Dat het moslimfundamentalisme nog steeds groeit, klopt niet. Het is juist op zijn retour. Daarom treffen we het nu aan in de periferie van de moslimwereld, zoals in een land als Afghanistan. Eind jaren zeventig kwam het fundamentalisme in opkomst als substituut voor mislukte experimenten met socialisme en nationalisme. Daarbij moet je denken aan het Egypte onder Nasser, dat sterk onder invloed stond van de Sovjet-Unie en waar op grote schaal nationalisaties plaatsvonden. Omdat ook dat geen einde maakte aan het sociale en economische onrecht, grepen velen terug op het geloof om hun gevoel van onrechtvaardigheid te ventileren. Het fundamentalisme is dan ook in de eerste plaats een middel om binnenlandse sociaal/economische ongelijkheid te bestrijden."



Stelling 2: De islam is een vrouwonvriendelijke godsdienst

Leemhuis: "Moeilijk punt. Moslims zelf vinden van niet. Zij vinden juist dat vrouwen in het westen slechter af zijn. Een lustobject. Een blote vrouw om een auto aan te prijzen, dat is pas vrouwonvriendelijk, zo redeneren zij."

"Veel moslims beschouwen de sluier als een emancipatoir fenomeen. Omdat vrouwen buitenshuis een sluier dragen, zijn ze geen object en dus beschermd. Zij kunnen zich in het publieke leven normaal bewegen. De paradox wil dat in een land als Iran de positie van vrouwen na de islamitische revolutie sterk is verbeterd. Onder de ayatollahs hebben zij meer in de melk te brokken dan onder de shah. Dat geldt vooral voor vrouwen in de lage middenklasse. Overigens zijn de geschriften niet eenduidig over het al dan niet dragen van een sluier. Het is een kwestie van koraninterpretatie. In Indonesië, het grootse moslimland ter wereld, gaan de meeste gelovige vrouwen ongesluierd over straat."

"Hoewel polygamie gewettigd is, is het in het grootste deel van de moslimwereld de facto heel moeilijk om er meerdere vrouwen op na te houden. In een wereldstad als Caïro wordt een man met meerdere vrouwen toch een beetje meewarig aangekeken. Je treft het tegenwoordig eigenlijk alleen nog maar aan bij traditionele plattelands-rijken. Je moet ook aardig goed bij kas zijn om je zo'n levenswijze te kunnen veroorloven. In de koran staat dat je maximaal vier vrouwen mag hebben, op voorwaarde dat ze allen gelijk worden behandeld. Zo moet iedere vrouw een eigen huis hebben. Kortom, er zijn een hoop beperkingen."



Stelling 3: Alle moslims hangen hetzelfde geloof aan

Leemhuis: "Net als bij het christendom is er sprake van grote diversiteit. Van zeer seculier tot ultra-orthodox. De belangrijkste tweedeling is die tussen soennieten en sji'ieten, maar ook die vallen weer in meerdere subgroepen uiteen. Momenteel is circa negentig procent van de moslims soenniet en tien procent sji'iet. De sji'ieten vindt men vooral in Iran, het zuiden van Irak en in delen van Libanon en Palestina."

"Het verschil tussen beide richtingen is in oorsprong theologisch. De sji'ieten vonden dat de profeet Mohammed alleen door een afstammeling kon worden opgevolgd. Voor de soennieten hoefde dat niet per se. Later heeft dat een politieke lading gekregen. De sji'ieten zijn eeuwenlang vervolgd en voelen zich de underdog. In de geschiedenis hebben zij vaak naar de wapens gegrepen om hun gelijk te krijgen."

"Nu is er ook nog een theologisch onderscheid te maken. In het sji'itisme spelen de ayatollahs een belangrijke rol bij de interpretatie van de koran. Voor soennieten ligt de waarheid in de geschriften en treden de geestelijke leiders minder op de voorgrond. Ook is de godsbeleving bij sji'ieten gevoelsmatiger, emotioneler. Soennieten zijn formalistischer. Sji'ieten zijn wat hun eigen leven aangaat meer opofferingsgezind. Sneller geneigd hun leven te geven voor wat zij de goede zaak beschouwen."



Stelling 4: Islamitische landen zijn per definitie on-democratisch

Leemhuis: "Het klopt dat het democratische gehalte van islamitische landen in de regel laag is. Dat komt mijns inziens echter niet door de islam, als wel door de geo-politieke machtsverhoudingen. Het westen heeft in de geschiedenis democratische ontwikkelingen in de moslimwereld tegengewerkt. Denk maar aan de reactionaire koning Hassan van Marokko, die om zijn houding in het Palestijns-Israëlische conflict altijd op veel steun kon rekenen. In Egypte waren in de 19de eeuw onze democratische instituties al aanwezig, maar ook die zijn mede door toedoen van het westen om zeep geholpen."

"Aan de andere kant zijn er ook hoopgevende ontwikkelingen. Ondanks alle tekortkomingen, mag je Indonesië nu toch een democratie noemen en ook Iran lijkt de democratische weg te zijn ingeslagen. Het westerse, of christelijke verwijt dat de democratie in islamitische landen niet gedijt, heeft ook iets hypocriets. Alsof wij ons altijd zo netjes gedragen hebben. Franco was een goed katholiek. Ik bedoel maar."

"In de islamitische wereld is wel sprake van een diepe afkeer van de westerse 'way of life', van onze consumptiemaatschappij. De menselijke waardigheid is hier zoek, er bestaat geen eerbied voor privé-zaken. Dat is de teneur. Ook meten wij met twee maten. Wel woedend over de aanslagen op het World Trade Center, maar de Israëlische inval in Libanon in 1982, waarbij duizenden mensen zijn vermoord, was snel vergeten. Die basale solidariteit in de moslimwereld na de aanslagen in de VS vind ik dan ook niet onbegrijpelijk."



Stelling 5: Verreweg de meeste moslims wonen in het Midden-Oosten

Leemhuis: "Groot misverstand. De meeste moslims wonen voorbij het Midden-Oosten. In Indonesië, het land met de grootste moslimbevolking, en in India, waar bijvoorbeeld meer moslims leven dan in Pakistan. En wat te denken van Centraal-Azië, de voormalige Sovjet-republieken Kazachstan, Oezbekistan, Turkmenistan, Tadzjikistan en Kirgizië, en Afrika ten zuiden van de Sahara. Wel is het zo dat het Midden-Oosten de bakermat is van de islam. Net als van het christendom overigens."

"De schuld van veel misverstanden over de islam ligt ook bij de westerse media. Ik heb me de afgelopen tijd mateloos geërgerd aan de simplificatie in de berichtgeving over de ramp. Neem die Palestijnse vreugdedansen in Oost-Jeruzalem op 11 september. Dat gaf een vertekend beeld. Dat tafereel werd gadegeslagen door Palestijnen die net zo verbijsterd waren als wij. De media hebben te weinig oog voor de diversiteit in de moslimwereld."

"Of neem die belachelijke enquête onder moslims in Nederland, daags na de aanslagen. Ruim veertig procent van de respondenten zou veel begrip hebben voor de terreurdaden. Onzin natuurlijk. Die uitkomst is het gevolg van het feit dat de meeste allochtonen, net als veel Nederlanders, het verschil tussen 'begrip tonen voor' en 'begrijpen' niet kennen. Uit dezelfde enquête kwam naar voren dat 67 procent de aanslagen veroordeelt. Dat strookt natuurlijk niet met elkaar. Uiterst schadelijk voor de beeldvorming allemaal."